巴利原文
Evaṁmesutaṁ
ekaṁsamayaṁbhagavāsāvatthiyaṁviharatijetavaneanāthapiṇḍikassaārāme
Tenakhopanasamayenaāyasmākumārakassapoandhavaneviharati
AthakhoaññatarādevatāabhikkantāyarattiyāabhikkantavaṇṇākevalakappaṁandhavanaṁobhāsetvāyenāyasmākumārakassapotenupasaṅkamiupasaṅkamitvāekamantaṁaṭṭhāsiEkamantaṁṭhitākhosādevatāāyasmantaṁkumārakassapaṁetadavoca
Bhikkhubhikkhuayaṁvammikorattiṁdhūmāyatidivāpajjalati
Brāhmaṇoevamāha
abhikkhaṇasumedhasatthaṁādāyāti
Abhikkhaṇantosumedhosatthaṁādāyaaddasalaṅgiṁ
laṅgībhadanteti
Brāhmaṇoevamāha
ukkhipalaṅgiṁ
abhikkhaṇasumedhasatthaṁādāyāti
Abhikkhaṇantosumedhosatthaṁādāyaaddasauddhumāyikaṁ
Uddhumāyikābhadanteti
Brāhmaṇoevamāha
ukkhipauddhumāyikaṁ
abhikkhaṇasumedhasatthaṁādāyāti
Abhikkhaṇantosumedhosatthaṁādāyaaddasadvidhāpathaṁ
Dvidhāpathobhadanteti
Brāhmaṇoevamāha
ukkhipadvidhāpathaṁ
abhikkhaṇasumedhasatthaṁādāyāti
Abhikkhaṇantosumedhosatthaṁādāyaaddasacaṅgavāraṁ
Caṅgavārobhadanteti
Brāhmaṇoevamāha
ukkhipacaṅgavāraṁ
abhikkhaṇasumedhasatthaṁādāyāti
Abhikkhaṇantosumedhosatthaṁādāyaaddasakummaṁ
Kummobhadanteti
Brāhmaṇoevamāha
ukkhipakummaṁ
abhikkhaṇasumedhasatthaṁādāyāti
Abhikkhaṇantosumedhosatthaṁādāyaaddasaasisūnaṁ
Asisūnābhadanteti
Brāhmaṇoevamāha
ukkhipaasisūnaṁ
abhikkhaṇasumedhasatthaṁādāyāti
Abhikkhaṇantosumedhosatthaṁādāyaaddasamaṁsapesiṁ
Maṁsapesibhadanteti
Brāhmaṇoevamāha
ukkhipamaṁsapesiṁ
abhikkhaṇasumedhasatthaṁādāyāti
Abhikkhaṇantosumedhosatthaṁādāyaaddasanāgaṁ
Nāgobhadanteti
Brāhmaṇoevamāha
tiṭṭhatunāgomānāgaṁghaṭṭesinamokarohināgassāti
Imekhotvaṁbhikkhupañhebhagavantaṁupasaṅkamitvāpuccheyyāsiyathācatebhagavābyākarotitathānaṁdhāreyyāsi
Nāhaṁtaṁbhikkhupassāmisadevakelokesamārakesabrahmakesassamaṇabrāhmaṇiyāpajāyasadevamanussāyayoimesaṁpañhānaṁveyyākaraṇenacittaṁārādheyyaaññatratathāgatenavātathāgatasāvakenavāitovāpanasutvāti
Idamavocasādevatā
Idaṁvatvātatthevantaradhāyi
AthakhoāyasmākumārakassapotassārattiyāaccayenayenabhagavātenupasaṅkamiupasaṅkamitvābhagavantaṁabhivādetvāekamantaṁnisīdiEkamantaṁnisinnokhoāyasmākumārakassapobhagavantaṁetadavoca
imaṁbhanterattiṁaññatarādevatāabhikkantāyarattiyāabhikkantavaṇṇākevalakappaṁandhavanaṁobhāsetvāyenāhaṁtenupasaṅkamiupasaṅkamitvāekamantaṁaṭṭhāsiEkamantaṁṭhitākhobhantesādevatāmaṁetadavoca
bhikkhubhikkhuayaṁvammikorattiṁdhūmāyatidivāpajjalati
Brāhmaṇoevamāha
abhikkhaṇasumedhasatthaṁādāyāti
Abhikkhaṇantosumedhosatthaṁādāyape
itovāpanasutvāti
Idamavocabhantesādevatā
Idaṁvatvātatthevantaradhāyi
Konukhobhantevammikokārattiṁdhūmāyanākādivāpajjalanākobrāhmaṇokosumedhokiṁsatthaṁkiṁabhikkhaṇaṁkālaṅgīkāuddhumāyikākodvidhāpathokiṁcaṅgavāraṁkokummokāasisūnākāmaṁsapesikonāgoti
Vammikotikhobhikkhuimassetaṁcātumahābhūtikassakāyassaadhivacanaṁmātāpettikasambhavassaodanakummāsūpacayassaaniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṁsanadhammassa
Yaṁkhobhikkhudivākammanteārabbharattiṁanuvitakketianuvicāreti
ayaṁrattiṁdhūmāyanā
Yaṁkhobhikkhurattiṁanuvitakketvāanuvicāretvādivākammantepayojetikāyenavācāyamanasā
ayaṁdivāpajjalanā
Brāhmaṇotikhobhikkhutathāgatassetaṁadhivacanaṁarahatosammāsambuddhassa
Sumedhotikhobhikkhusekkhassetaṁbhikkhunoadhivacanaṁ
Satthantikhobhikkhuariyāyetaṁpaññāyaadhivacanaṁ
Abhikkhaṇantikhobhikkhuvīriyārambhassetaṁadhivacanaṁ
Laṅgītikhobhikkhuavijjāyetaṁadhivacanaṁ
Ukkhipalaṅgiṁpajahaavijjaṁ
abhikkhaṇasumedhasatthaṁādāyātiayametassaattho
Uddhumāyikātikhobhikkhukodhūpāyāsassetaṁadhivacanaṁ
Ukkhipauddhumāyikaṁpajahakodhūpāyāsaṁ
abhikkhaṇasumedhasatthaṁādāyātiayametassaattho
Dvidhāpathotikhobhikkhuvicikicchāyetaṁadhivacanaṁ
Ukkhipadvidhāpathaṁpajahavicikicchaṁ
abhikkhaṇasumedhasatthaṁādāyātiayametassaattho
Caṅgavārantikhobhikkhupañcannetaṁnīvaraṇānaṁadhivacanaṁseyyathidaṁ
kāmacchandanīvaraṇassabyāpādanīvaraṇassathinamiddhanīvaraṇassauddhaccakukkuccanīvaraṇassavicikicchānīvaraṇassa
Ukkhipacaṅgavāraṁpajahapañcanīvaraṇe
abhikkhaṇasumedhasatthaṁādāyātiayametassaattho
Kummotikhobhikkhupañcannetaṁupādānakkhandhānaṁadhivacanaṁseyyathidaṁ
rūpupādānakkhandhassavedanupādānakkhandhassasaññupādānakkhandhassasaṅkhārupādānakkhandhassaviññāṇupādānakkhandhassa
Ukkhipakummaṁpajahapañcupādānakkhandhe
abhikkhaṇasumedhasatthaṁādāyātiayametassaattho
Asisūnātikhobhikkhupañcannetaṁkāmaguṇānaṁadhivacanaṁ
cakkhuviññeyyānaṁrūpānaṁiṭṭhānaṁkantānaṁmanāpānaṁpiyarūpānaṁkāmūpasaṁhitānaṁrajanīyānaṁ
sotaviññeyyānaṁsaddānaṁpe
ghānaviññeyyānaṁgandhānaṁpe
jivhāviññeyyānaṁrasānaṁpe
kāyaviññeyyānaṁphoṭṭhabbānaṁiṭṭhānaṁkantānaṁmanāpānaṁpiyarūpānaṁkāmūpasaṁhitānaṁrajanīyānaṁ
Ukkhipaasisūnaṁpajahapañcakāmaguṇe
abhikkhaṇasumedhasatthaṁādāyātiayametassaattho
Maṁsapesītikhobhikkhunandīrāgassetaṁadhivacanaṁ
Ukkhipamaṁsapesiṁpajahanandīrāgaṁ
abhikkhaṇasumedhasatthaṁādāyātiayametassaattho
Nāgotikhobhikkhukhīṇāsavassetaṁbhikkhunoadhivacanaṁ
Tiṭṭhatunāgomānāgaṁghaṭṭesinamokarohināgassātiayametassaatthoti
Idamavocabhagavā
Attamanoāyasmākumārakassapobhagavatobhāsitaṁabhinandīti
Vammikasuttaṁniṭṭhitaṁtatiyaṁ
漢譯
研經
本經敘述深夜天神造訪安陀林中的鳩摩羅迦葉比丘,以謎語呈現:蟻塚夜間冒煙、白晝燃燒,智者持鍬依序挖出門閂、大青蛙、岔路、篩子、龜、屠宰場、肉塊,最後見到那伽;各物除那伽外皆須移開,那伽則須頂禮。翌晨,鳩摩羅迦葉前往世尊處請問謎底。世尊逐一解析:蟻塚喻四大之身;夜煙喻夜間思量;晝火喻白晝身語意造作;婆羅門喻如來;智者喻有學比丘;門閂喻無明;大青蛙喻瞋恚憂惱;岔路喻疑;篩子喻五蓋(貪欲、瞋恚、惛沉睡眠、掉舉惡作、疑);龜喻五取蘊;屠宰場喻五欲;肉塊喻喜貪;那伽喻漏盡阿羅漢比丘。全經以層層比喻串聯修道歷程,揭示須次第超越的障礙。
解謎段落以「X,比丘,確實是Y的名稱(adhivacana)」公式逐一對應象徵物,建立寓言意義。此固定語式在詮釋段反覆出現,是巴利佛典藉代稱解開隱喻的典型句型。
篩子代表五蓋:貪欲蓋、瞋恚蓋、惛沉睡眠蓋、掉舉惡作蓋、疑蓋。以「移開篩子,捨棄五蓋」(ukkhipati…pajahati)公式呈現:謎語動作直接對應捨棄障礙的修行意涵。
謎語中 nāga 指神秘的「那迦/大人」,佛解謎時點明其為比丘(阿羅漢)的代稱,並以「讓那迦止步,向那迦禮敬」收尾,象徵修行歷程的最終目標。